Michael Sandel

Tổng quan

Đã bao giờ bạn tiếp tục làm một công việc mà bạn ghét chỉ vì bạn cần tiền? Nếu bạn đã từng, thì bạn có cảm thấy thật bất công không? Suy cho cùng, nếu bạn giàu thì bạn đã không phải chịu đựng như thế rồi?!
Quan niệm cho rằng sức lao động của bạn có thể mua được chính là ví dụ điển hình cho kiểu tư duy thị trường. Tư duy thị trường được biểu trưng bằng một thị trường không có sự điều tiết của chính phủ và xem mọi thứ đều là hàng hóa có thể mua bán. Lối tư duy này đã thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong suốt 3 thập kỷ qua, nhưng nó cũng bắt đầu lấn sang các lĩnh vực khác của cuộc sống và làm dấy lên những câu hỏi gây tranh cãi về mặt đạo đức.
Mời bạn cùng Fonos khám phá lý do tại sao tư duy thị trường lại dẫn đến thực tế suy đồi đạo đức và hướng đi cho vấn đề này thông qua 3 nội dung chính sau đây.

Nội dung thứ nhất: Tư duy thị trường xâm lấn mọi mặt đời sống và định hướng hành vi của con người.

Những hiệu quả về mặt kinh tế của tư duy thị trường khiến chúng ta có xu hướng chấp nhận thị trường tự do mà không nhận ra rằng, nó đã ảnh hưởng đến xã hội sâu sắc hơn nhiều so với mức chúng ta có thể tưởng tượng. Có 3 lý do chính khiến ta nên lo lắng về sự bành trướng của tư duy thị trường, bao gồm: công bằng xã hội, sự băng hoại của các giá trị và việc cổ xúy cho những thái độ sai trái. 
Về công bằng xã hội, khi ngày càng có nhiều thứ được rao bán, người giàu có thể mua những thứ họ muốn, và do đó vị thế của họ cũng tốt hơn. Trong một thị trường mà mọi thứ đều được mua bán, người nghèo bị buộc phải đồng ý tham gia các giao dịch, thậm chí là những giao dịch suy đồi đạo đức để có tiền trang trải cuộc sống. Vì thế mà sự bất bình đẳng trong xã hội ngày càng tăng.
Về sự băng hoại của các giá trị, khi những thứ chúng ta coi trọng vì lý do vượt ngoài giá trị tiền bạc bị biến thành hàng hóa, ta sẽ cảm thấy chúng không còn ý nghĩa gì nữa. Những thứ không nên được xem như hàng hoá, cuối cùng cũng trở thành hàng hoá. Do đó, dù cho các cơ chế thị trường định hướng hành vi của con người rất hiệu quả, nhưng không phải mọi thứ đều có thể được mua bán hoặc mua bán mà không cần cân nhắc kỹ lưỡng về mặt đạo đức.
Vấn đề thứ ba của tư duy thị trường là hậu quả tiêu cực của nó đối với thái độ và đạo đức của con người. Bởi khi tư duy thị trường được đưa vào mặt nào đó trong cuộc sống, nó có thể thay đổi các chuẩn mực và giá trị ở lĩnh vực đó. Ngay sau khi bạn định giá cho một thứ gì đó, giá trị, định mức và tương tác liên quan đến việc kinh doanh cũng bắt đầu được áp dụng. Các chuẩn mực thị trường có thể làm suy yếu và thậm chí thay thế chuẩn mực phi thị trường đã tồn tại trước đó.
Chẳng hạn bạn muốn khuyến khích con cái viết thiệp cảm ơn để chúng hiểu về lòng biết ơn, và giải pháp của bạn là đề xuất một khoản tiền công cho mỗi tấm thiệp. Tuy nhiên, điều này không dạy chúng giá trị của lòng biết ơn. Thực tế bạn đang dạy chúng rằng: viết thiệp là việc mà chúng nên được trả công. Tiêu chuẩn phi thị trường mà con bạn từng có là con cái mong muốn được làm việc nhà cho cha mẹ. Nhưng giờ đây, tiêu chuẩn mới về việc được trả tiền đã xoá nhoà tiêu chuẩn cũ, và bạn cũng sẽ sớm thấy bọn trẻ vòi tiền cho các công việc khác.

Nội dung thứ 2: Các vấn đề đạo đức và lòng vị tha thường bị nhà kinh tế bỏ qua.

Ta cần thấu hiểu các lý thuyết kinh tế đã thúc đẩy sự mở rộng của tư duy thị trường. Các lý thuyết này thường dựa trên một số giả định cơ bản liên quan đến bản chất con người và thế giới, rằng con người chủ yếu được thúc đẩy bởi tư lợi, và thị trường tự do là cách hiệu quả nhất để kết hợp cung và cầu. Tuy nhiên, các lý thuyết thị trường đã loại bỏ hầu hết các mối quan tâm về đạo đức như công bằng, bình đẳng và sự băng hoại của các giá trị. Đạo đức duy nhất hiện diện trong lý thuyết này là đạo đức thực dụng, chỉ quan tâm đến việc thỏa mãn mong muốn của cá nhân.
Tư duy thị trường đã dẫn đến tình trạng người nghèo có thể kiếm được hơn 7.500 đô la cho việc tình nguyện thử nghiệm tính an toàn dược phẩm. Làm thế nào mà những người có lương tâm lại có thể nhìn người khác tự đặt mình vào tình thế khó xử mang tính sống còn chỉ để kiếm tiền trang trải cuộc sống? Những câu hỏi nghiêm trọng về đạo đức như vậy không được các nhà kinh tế đề cập đến, nên các lý thuyết của họ cung cấp rất ít chỉ dẫn về đạo đức để xây dựng xã hội. 
Từ quan niệm con người tư lợi, các nhà kinh tế học coi lòng vị tha là một nguồn lực hạn chế, không nên phung phí vào những mục tiêu không xứng đáng. Ví dụ như để khuyến khích nhiều người đi hiến máu, các nhà kinh tế sẽ ưu tiên việc đề xuất một khoản tiền khích lệ hơn là dựa vào lòng vị tha của mọi người. Xét cho cùng, thực nghiệm chưa bao giờ chứng minh rằng vị tha là một nguồn lực hạn chế. Hành động nhân nghĩa được khuyến khích có thể khiến mọi người quan tâm sâu sắc hơn đến nhu cầu của người khác, và từ đó trau dồi lòng vị tha. Trong trường hợp trên, ta nên quảng bá việc hiến máu như là một nghĩa cử cao đẹp, nhờ đó mà nhiều người không bị lên án khi hiến máu. Họ cũng sẽ hướng tới hành vi vị tha hơn trong tương lai.

Nội dung thứ 3: Xem xét lợi ích của chính sách theo tư duy thị trường trong từng trường hợp.

Liệu việc chúng ta trả tiền để trẻ em đọc sách nhiều hơn có ổn hay không? Đối với hầu hết mọi người, đây là một câu hỏi khó trả lời, vì nó đặt ra vô số câu hỏi phức tạp khác. Câu hỏi đầu tiên và quan trọng nhất là: đây có phải là một giao dịch công bằng hay không khi mọi người có thể bị buộc phải chấp nhận những giao dịch này do hoàn cảnh nghèo khó?
Trong một số trường hợp, việc sử dụng tư duy thị trường có thể trở nên chính đáng khi lợi ích lớn hơn những quan ngại đạo đức. Ví dụ, nhiều người có thể cảm thấy rằng việc trả tiền cho trẻ em để đọc sách là không đúng, vì nó dạy chúng những giá trị sai lầm rằng giáo dục chỉ là một công cụ để đạt được sự giàu có. Nhưng nếu sự khích lệ này khuyến khích trẻ em trong các gia đình nghèo đọc nhiều hơn, từ đó được học tập và làm việc tốt hơn, thì đây có thể là cách hiệu quả nhất để chúng và gia đình chúng thoát nghèo. 
Dường như không có quy chuẩn chung cho việc chấp nhận tư duy thị trường hay không. Thay vào đó, chúng ta phải cân nhắc giữa lợi ích với các vấn đề đạo đức trong từng trường hợp riêng. Chúng ta cần một cuộc tranh luận công khai trên các phương tiện truyền thông, trong xã hội dân sự và trong chính phủ về vai trò của tư duy thị trường, để sự phát triển của nó không còn bị phớt lờ như trong suốt thời gian qua. Đây là cách duy nhất chúng ta có thể tìm ra những thứ mà xã hội chúng ta muốn hay không muốn mua bán. Đương nhiên, các ý kiến trái chiều sẽ nảy sinh, nhưng một cuộc tranh luận công khai và dân chủ là cách duy nhất để ngăn chặn tư duy thị trường xâm chiếm toàn bộ đời sống xã hội của chúng ta.

Lời kết từ Fonos

Bạn thân mến, việc tranh luận về giá trị của tư duy thị trường sẽ dẫn đến một câu hỏi cơ bản hơn rằng: cuộc sống tốt đẹp là gì? Câu hỏi này buộc chúng ta phải suy nghĩ về những giá trị tiêu biểu của một cuộc sống tốt đẹp, đặt lên bàn cân những giá trị đạo đức và tinh thần. Đồng thời, ta phải tự hỏi bản thân rằng, công bằng xã hội và tình đoàn kết với những người khác quan trọng như thế nào? Những giá trị nào đáng được bảo vệ? Ta muốn sống trong xã hội ra sao?
Một cuộc tranh luận thực sự dân chủ để tìm câu trả lời cho những vấn đề đó sẽ chỉ ra những ưu và khuyết điểm trong mỗi chính sách dựa trên tư duy thị trường, và cũng là cách duy nhất mà ta giữ cho tư duy thị trường không xâm nhập vào các lĩnh vực mà nó không nên hiện hữu. 
Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Tiền Không Mua Được Gì? trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!

Tiền Không Mua Được Gì? (năm 2012) giải thích cách mà tư duy theo định hướng thị trường đã xâm nhập vào hầu hết lĩnh vực trong cuộc sống, khiến chúng ta bất chợt đối mặt với những lo ngại nghiêm trọng về đạo đức.
Michael Sandel (sinh năm 1953) là giáo sư tại Đại học Harvard, đồng thời là triết gia chính trị. Ông là tác giả có ảnh hưởng trong lĩnh vực công lý và đạo đức trong 3 thập kỷ và nổi tiếng với khóa học trực tuyến miễn phí “Phải Trái - Đúng Sai” cùng cuốn sách cùng tên: Phải Trái Đúng Sai (năm 2008).

Tiền Không Mua Được Gì?

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu